Onderzoek luchtkwaliteit

Op zoek naar een slimme oplossing

Het lukt Nederland niet om op lokaal niveau aan de Europese richtlijnen voor luchtkwaliteit te voldoen. Bij tunnelmonden overstijgen de concentraties fijn stof en stikstofdioxide de grenswaarden ruim. COB-uitvoerings­commissie D10 zoekt naar een effectieve en slimme oplossing voor luchtbehandeling bij tunnels, parkeergarages en lichte overkappingen. Die zoektocht beperkt zich niet tot de civieltechnische sector.

Luchtkwaliteit is al jaren een hot issue in Nederland. Het onderwerp verscheen op de agenda toen in 1996 de Europese Kaderrichtlijn luchtkwaliteit verscheen. Maar het kreeg pas echt prioriteit toen de jaren daarna verschillende dochterrichtlijnen uitkwamen, die grenzen stellen aan de toegestane concentraties aan verschillende (schadelijke) stoffen in de lucht. Alarmbellen rinkelden. ‘Nederland op slot’, koppen de kranten. ‘Al het generieke bronbeleid ten spijt blijven er verschillende lokale knel-punten’, verduidelijkt Gonny von Meijenfeldt, projectmanager bij Ingenieursbureau gemeente Amsterdam (IBA). ‘Vooral op plaatsen met een hoge verkeersintensiteit of veel industrie over­stijgen de concentraties fijn stof (PM10) en stikstofdioxide (NO₂) in de lucht de Europese grenswaarden. Doorberekeningen van het RIVM, het Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu, tonen bovendien aan dat het bronbeleid van het Ministerie van VROM – met schonere auto’s en tachtig kilometerzones – dit tij niet kan keren. Het gevolg daarvan is dat verschillende bouw-projecten, zoals wegverbreding en de aanleg van woonwijken langs snelwegen, niet kunnen doorgaan, omdat ze nog meer verkeer aanzuigen en de situatie alleen maar verergeren.’

TUNNELS EN PARKEERGARAGES

Nederland heeft een duurzaamheidsprobleem. De Europese normen zijn gerelateerd aan gezondheid en overschrijding ervan kan volgens Von Meijenfeldt ongezonde situaties opleveren: ‘Het is wetenschappelijk bewezen dat dit vroegtijdige sterfte in de hand werkt. Er vallen meer slachtoffers door slechte lucht-kwaliteit dan in het verkeer.’ De twee plaatsen waar dit duurzaamheidsprobleem misschien wel het hardnekkigst is, zijn tunnelmonden en de in- en uitgangen van (ondergrondse) parkeergarages; daar komen grote concentraties emissies voor. Von Meijenfeldt: ‘Neem tunnels en overkappingen. Die worden met het oog op (brand)veiligheid en gezondheid geventileerd. Normaal gaat de lucht via de in- en uitgangen naar buiten. Dat levert plaatselijk een hoge concentratie luchtverontreiniging op. Het gevolg: overschrijding van de normen, waardoor de gezond­heid van mensen in de buurt in het geding komt.’ Zeker in stedelijke gebieden in het westen van ons land is luchtkwaliteit een probleem. Daar zorgt de combinatie van een hoge verkeersintensiteit en dichte bebouwing voor tientallen knelpunten. Er is volgens Von Meijenfeldt niet één wonder-middel dat al die knelpunten in ‘klein-China’ kan oplossen. Daarvoor verschillen de uiteenlopende situaties met hun specifieke kenmerken teveel van elkaar. ‘Om dit probleem structureel op te lossen is een ‘slimme’ maatregel nodig. Het volstaat daarbij niet om alleen door een civieltechnische bril naar het probleem te kijken. Om tot een oplossing te komen, moeten meerdere partijen uit verschillende sectoren hun expertise inbrengen.’

DEELNEMERS EN OPDRACHTGEVERS

Die partijen bracht het COB samen in uitvoeringscommissie D10, waarvan Von Meijenfeldt namens IBA voorzitter is. De andere deelnemers zijn Horva t & Partners, ARCADIS Infra, Holla nd Rail consult, TNO Bouw & Ondergrond, TechTunnel, DHV Ruimte & Mobiliteit en Rijkswaterstaat Bouw dienst. ‘Door kennis met elkaar te delen willen we samen een slimme oplossing vinden voor het luchtkwaliteitsprobleem bij tunnelmonden en die oplossing kunnen onderbouwen’, vertelt Von Meijenfeldt. ‘Ons vertrekpunt is de inventarisatie van alle beschikbare technieken die al zijn uitgevoerd voor lichte overkappingen, in het Innovatieprogramma Luchtkwaliteit van Rijkswaterstaat Dienst Weg- en Waterbouwkunde, één van onze vier opdrachtgevers. Bij overkappingen speelt namelijk hetzelfde luchtkwaliteitsprobleem als bij tunnels.’ Een andere opdracht-gever is de Dienst Milieu en Bouwtoezicht Amsterdam, die naar een vooruitstrevende oplossing zoekt voor het luchtkwaliteitsprobleem bij de Zuidas. Bijvoorbeeld door ventilatie en afzuiging te combineren met warmteterugwinning. De derde en vierde opdracht-gever zijn het Parkeerfonds Amsterdam en Rijks-waterstaat directie Noord-Holland. Het Parkeerfonds wil weten hoe ondergrondse parkeergarages zouden kunnen bijdragen aan verbetering van de luchtkwaliteit in de Amsterdamse binnenstad. RWS voert een studie uit naar een ondertunnelingsmodel voor de A6/A9.

LEENTJEBUUR SPELEN

Von Meijenfeldt: ‘Op zeven maart hadden we de officiële project start-up. Nu zijn we bezig met het opstellen van een Plan van Aanpak. Daarbij gaan we niet alleen uit van de inventarisatie van het Innovatieprogramma Lucht­kwaliteit en de kennis van de afzonderlijke project-deelnemers. We willen ook partijen uit andere sectoren aan tafel krijgen om ‘leentjebuur’ te spelen, want: beter goed gejat dan slecht verzonnen. In de luchtvaart, de afvalverwerkende industrie en de ziekenhuissector bijvoorbeeld spelen luchtkwaliteitsvraagstukken al veel langer. We willen graag weten wat daar precies speelt, hoe die sectoren daarmee omgaan en of en hoe we die oplossingen kunnen vertalen naar de situatie bij tunnel­monden. Een werksessie moet dat duidelijk maken.’

Zo moet de eerste projectfase, die ook het selecteren van de mogelijke oplossingen op kosten en haalbaar­heid omvat, voor de zomer worden afgerond. Fase twee bestaat uit een uitvoerige haalbaarheidsstudie naar die eerste selectie. Daarin neemt de projectgroep onder meer de eisen die tunnels en hun omgeving stellen en de kosten en baten daarvan mee. Die bevindingen worden eventueel doorberekend bij een praktijkproject. ‘Of fase drie er komt, is nog onzeker’, vervolgt Von Meijenfeldt. ‘Maar we sluiten hoe dan ook geen oplossingen op voorhand uit. Juist omdat we op zoek zijn naar een combinatie van oplossingen: ventilatie, afzuiging, verdunning en filtering. We houden alle opties open.’

In november presenteert Von Meijenfeldt de eerste onderzoeksresultaten op het congres ‘Geluid, Trillingen en Luchtkwaliteit in Nederland’.

Auteur: Timo van Poppel

Verschenen in: COB Nieuws, nr. 33 2006

Voor meer informatie kunt u contact opnemen met: